شقاق مقعدی یکی از بیماریهای شایع ناحیه مقعد است که بهدلیل ایجاد ترک یا زخم خطی در پوشش داخلی کانال مقعد به وجود میآید. این بیماری معمولاً با درد شدید هنگام دفع مدفوع، سوزش، اسپاسم عضله اسفنکتر و گاهی مشاهده خون روشن همراه است. بسیاری از موارد شقاق با اصلاح یبوست، افزایش مصرف فیبر و درمان دارویی بهبود پیدا میکنند؛ اما در شقاقهای مزمن یا مقاوم به درمان، ممکن است جراحی توصیه شود.
جراحی شقاق مقعد با هدف کاهش فشار عضله داخلی اسفنکتر، بهبود خونرسانی محل زخم و فراهم کردن شرایط مناسب برای ترمیم انجام میشود. روش جراحی بر اساس مدت ابتلا، شدت علائم، وضعیت عضلات مقعد، سابقه بیماریهای زمینهای و شرایط هر بیمار انتخاب خواهد شد.
شقاق مقعدی چیست؟
شقاق مقعدی به پارگی یا زخم در پوشش داخلی کانال مقعد گفته میشود. این زخم بیشتر در قسمت پشتی مقعد ایجاد میشود، اما در برخی افراد ممکن است در بخش جلویی نیز دیده شود. عبور مدفوع سفت، یبوست طولانیمدت، زور زدن هنگام دفع و اسهالهای مکرر از عوامل مهم ایجاد شقاق هستند.
هنگامی که زخم ایجاد میشود، عضله داخلی مقعد ممکن است بهصورت غیرارادی دچار اسپاسم شود. این انقباض، فشار داخل کانال مقعد را افزایش میدهد و جریان خونرسانی به محل زخم را کاهش میدهد. در نتیجه، زخم دیرتر ترمیم میشود و بیمار هنگام دفع درد بیشتری احساس میکند.
شقاق حاد و مزمن چه تفاوتی دارند؟
شقاق حاد
شقاق حاد معمولاً بهتازگی ایجاد شده و هنوز تغییرات مزمن در اطراف زخم شکل نگرفته است. این نوع شقاق در بسیاری از بیماران با درمانهای غیرجراحی مانند موارد زیر بهبود مییابد:
- نرم کردن مدفوع؛
- افزایش مصرف فیبر و مایعات؛
- اصلاح عادتهای دفع؛
- استفاده از پمادهای تجویزشده توسط پزشک؛
- حمام نشسته با آب گرم؛
- جلوگیری از زور زدن هنگام اجابت مزاج.
شقاق مزمن
اگر شقاق برای مدت طولانی باقی بماند یا بهطور مکرر عود کند، ممکن است به شقاق مزمن تبدیل شود. در این حالت، لبههای زخم ضخیمتر میشوند و گاهی زائده پوستی در بیرون مقعد یا برجستگی کوچکی در داخل کانال مقعد ایجاد میشود.
اسپاسم مداوم عضله اسفنکتر داخلی نیز میتواند مانع بهبود زخم شود. در صورتی که درمان دارویی و اصلاح یبوست نتیجه کافی نداشته باشد، عمل جراحی شقاق مقعد بهعنوان یکی از گزینههای درمانی بررسی میشود.
چه زمانی جراحی شقاق توصیه میشود؟
جراحی برای همه بیماران مبتلا به شقاق ضروری نیست. تصمیم برای انجام عمل معمولاً زمانی مطرح میشود که یک یا چند مورد زیر وجود داشته باشد:
- شقاق برای مدت طولانی باقی مانده باشد؛
- درد و خونریزی با درمانهای غیرجراحی کنترل نشود؛
- بیماری بهصورت مکرر عود کند؛
- زخم با درمان دارویی بهبود پیدا نکند؛
- اسپاسم عضله اسفنکتر شدید باشد؛
- بیمار بهدلیل درد، از اجابت مزاج خودداری کند؛
- زائده پوستی یا برجستگی ناشی از مزمن شدن شقاق وجود داشته باشد؛
- شقاق باعث اختلال قابل توجه در فعالیتهای روزمره شود.
پیش از تصمیمگیری، پزشک باید اطمینان پیدا کند که علائم بیمار واقعاً ناشی از شقاق است؛ زیرا برخی بیماریهای دیگر مانند آبسه، فیستول، هموروئید یا التهابهای رودهای نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند.
جراحی شقاق چگونه انجام میشود؟
رایجترین روش جراحی شقاق، اسفنکتروتومی داخلی جانبی یا Lateral Internal Sphincterotomy است. در این روش، بخش کوچکی از عضله داخلی اسفنکتر مقعد بهصورت کنترلشده آزاد میشود تا فشار و اسپاسم عضله کاهش یابد.
مراحل کلی جراحی شقاق
۱. معاینه و ارزیابی پیش از عمل
پیش از جراحی، پزشک علائم، مدت بیماری، شدت درد، تعداد دفعات خونریزی و سابقه درمانهای قبلی را بررسی میکند. همچنین وضعیت کنترل مدفوع و گاز، سابقه جراحیهای قبلی مقعد، زایمانهای طبیعی و بیماریهای عضلانی یا عصبی اهمیت دارد.
معاینه ممکن است شامل مشاهده ناحیه مقعد و در صورت امکان معاینه انگشتی باشد. در بیمارانی که درد شدید دارند، معاینه کامل گاهی پس از کنترل درد یا در شرایط بیحسی انجام میشود.
در موارد غیرمعمول، شقاقهای متعدد یا شقاقهایی که در محلهای غیرمعمول ایجاد شدهاند، ممکن است بررسیهای بیشتری برای یافتن علت زمینهای لازم باشد.
۲. انتخاب نوع بیحسی
جراحی شقاق ممکن است با بیحسی موضعی، بیحسی ناحیهای یا بیهوشی کوتاهمدت انجام شود. نوع بیحسی به روش جراحی، شرایط بیمار، میزان اضطراب و نظر پزشک و متخصص بیهوشی بستگی دارد.
پیش از عمل، بیمار باید درباره حساسیتهای دارویی، بیماریهای زمینهای، داروهای مصرفی و سابقه مشکلات مربوط به بیهوشی اطلاعرسانی کند.
۳. قرارگیری بیمار و آمادهسازی ناحیه
پس از ایجاد بیحسی، بیمار در وضعیت مناسب قرار میگیرد و ناحیه جراحی ضدعفونی میشود. پزشک محل شقاق و عضله اسفنکتر داخلی را با دقت بررسی میکند.
۴. ایجاد برش کوچک
در روش اسفنکتروتومی داخلی جانبی، برش کوچکی در کنار مقعد ایجاد میشود. سپس بخش محدودی از عضله داخلی اسفنکتر آزاد میشود. هدف از این کار، کاهش فشار عضله است؛ نه برداشتن کامل آن.
مقدار عضلهای که آزاد میشود باید با دقت انتخاب شود. آزادسازی بیشازحد میتواند خطر اختلال کنترل گاز یا مدفوع را افزایش دهد؛ به همین دلیل، این جراحی باید با توجه به آناتومی و شرایط اختصاصی بیمار انجام شود.
۵. بررسی و درمان زخم شقاق
در برخی بیماران، پزشک بافتهای اضافی یا زائده پوستی مرتبط با شقاق مزمن را نیز بررسی میکند. درمان این قسمت به شرایط زخم و تشخیص پزشک بستگی دارد. در بسیاری از موارد، تمرکز اصلی جراحی بر کاهش اسپاسم عضله است تا زخم فرصت ترمیم پیدا کند.
۶. پایان جراحی و پانسمان
در پایان، محل جراحی بررسی و در صورت نیاز با بخیههای ظریف بسته میشود. گاهی نیز زخم کوچک باز گذاشته میشود تا ترشحات بهراحتی خارج شوند. تصمیم درباره نوع بستن زخم به روش جراحی و شرایط محل بستگی دارد.
آیا خود شقاق در جراحی برداشته میشود؟
در جراحی شقاق، هدف اصلی معمولاً برداشتن خود زخم نیست؛ بلکه کاهش فشار عضله داخلی اسفنکتر است. وقتی اسپاسم عضله کاهش پیدا کند، جریان خون محل بهتر میشود و بدن میتواند زخم را ترمیم کند.
در بعضی موارد، بهویژه شقاقهای مزمن، پزشک ممکن است بافت زخمی، زائده پوستی یا قسمتهای غیرطبیعی اطراف زخم را نیز درمان کند. روش مناسب پس از معاینه مشخص میشود و برای همه بیماران یکسان نیست.
روشهای دیگر درمان جراحی یا مداخلهای شقاق
اسفنکتروتومی تنها گزینه موجود نیست. با توجه به شرایط بیمار، ممکن است روشهای دیگری نیز بررسی شوند.
تزریق سم بوتولینوم
تزریق بوتولینوم یا بوتاکس میتواند بهصورت موقت باعث کاهش انقباض عضله اسفنکتر شود. این روش در برخی بیمارانی که گزینه مناسبی برای جراحی نیستند یا خطر بیاختیاری در آنها بیشتر است، مورد توجه قرار میگیرد.
اثر این درمان معمولاً موقتی است و احتمال عود شقاق در مقایسه با برخی روشهای جراحی وجود دارد. انتخاب این روش باید بر اساس معاینه و شرایط بیمار انجام شود.
فلپ پوستی یا آنوپلاستی
در برخی شقاقهای پیچیده، عودکننده یا بیمارانی که احتمال آسیب به عضله اسفنکتر در آنها بیشتر است، ممکن است از روشهای ترمیمی مانند فلپ پوستی استفاده شود. در این روش، بافتی از اطراف برای پوشاندن یا تقویت محل زخم به کار میرود.
این روش برای همه بیماران لازم نیست و معمولاً در شرایط خاص و بر اساس نظر جراح انتخاب میشود.
جراحی شقاق چقدر طول میکشد؟
مدت جراحی به روش انتخابشده و وضعیت بیمار بستگی دارد، اما اسفنکتروتومی معمولاً یک عمل کوتاه محسوب میشود. بسیاری از بیماران پس از چند ساعت تحت نظر بودن، در همان روز از مرکز درمانی مرخص میشوند.
مرخص شدن به شرایط عمومی بیمار، نوع بیحسی، شدت درد، وجود بیماریهای زمینهای و نظر پزشک بستگی دارد. بیمارانی که بیهوشی دریافت کردهاند، بهتر است برای بازگشت به منزل همراه داشته باشند.
آیا جراحی شقاق درد دارد؟
در زمان جراحی، بهدلیل استفاده از بیحسی، بیمار نباید درد جراحی را احساس کند. پس از برطرف شدن اثر بیحسی، ممکن است درد، سوزش یا احساس فشار در ناحیه مقعد ایجاد شود.
شدت درد معمولاً از فردی به فرد دیگر متفاوت است. بسیاری از بیماران پس از جراحی، کاهش درد اصلی شقاق را تجربه میکنند؛ زیرا اسپاسم عضله که عامل مهم درد بود، کاهش پیدا کرده است. مصرف داروهای تجویزشده، مراقبت از زخم و جلوگیری از یبوست میتواند ناراحتی بعد از عمل را کاهش دهد.
مراقبتهای قبل از جراحی شقاق
آمادگی پیش از عمل به نوع بیحسی و شرایط بیمار بستگی دارد. برخی نکات مهم عبارتاند از:
- ارائه فهرست کامل داروهای مصرفی به پزشک؛
- اطلاع دادن درباره حساسیتهای دارویی؛
- بیان سابقه جراحیهای مقعد یا روده؛
- اطلاع درباره سابقه بیاختیاری گاز یا مدفوع؛
- رعایت ناشتایی در صورت تجویز بیهوشی یا بیحسی خاص؛
- خودداری از مصرف خودسرانه داروهای رقیقکننده خون؛
- پوشیدن لباس راحت؛
- هماهنگ کردن همراه برای بازگشت به منزل در صورت دریافت بیهوشی.
هیچ دارویی مانند آسپرین، وارفارین یا داروهای مشابه نباید بدون هماهنگی با پزشک قطع شود. تصمیم درباره ادامه یا توقف این داروها باید با توجه به خطر خونریزی و بیماری زمینهای بیمار گرفته شود.
مراقبتهای بعد از جراحی شقاق
رعایت بهداشت
پس از اجابت مزاج، ناحیه باید با آب ولرم شسته شود. خشک کردن محل باید با ضربههای آرام و بدون مالش شدید انجام شود. استفاده از صابونهای معطر، مواد ضدعفونیکننده قوی و دستمال زبر ممکن است موجب تحریک زخم شود.
حمام نشسته
حمام نشسته با آب گرم، در صورت تأیید پزشک، میتواند به کاهش درد و گرفتگی عضلات کمک کند. آب نباید بسیار داغ باشد و بیمار نباید مواد تحریککننده را به آب اضافه کند.
پیشگیری از یبوست
یبوست از مهمترین عواملی است که میتواند درد بعد از جراحی را بیشتر کند. مصرف آب کافی، غذاهای فیبردار و فعالیت سبک به پیشگیری از یبوست کمک میکند. در صورت تجویز نرمکننده مدفوع یا ملین، دارو باید طبق دستور مصرف شود.
بیمار نباید هنگام دفع زور بزند یا مدت زیادی روی توالت بنشیند. نشستن طولانی و فشار آوردن میتواند باعث تحریک محل جراحی شود.
فعالیت بدنی
استراحت در ساعات ابتدایی ضروری است؛ اما بیتحرکی طولانی نیز توصیه نمیشود. راه رفتن سبک میتواند به بهبود گردش خون و عملکرد روده کمک کند. فعالیت سنگین، ورزش شدید و بلند کردن اجسام سنگین باید تا زمان اجازه پزشک به تعویق بیفتد.
مراقبت از ترشح و خونابه
مقدار کمی خونابه یا ترشح در روزهای ابتدایی ممکن است مشاهده شود. استفاده از گاز استریل یا پانسمان مناسب میتواند لباس را از آلودگی حفظ کند. با این حال، خونریزی زیاد، ادامهدار یا همراه با سرگیجه نیازمند بررسی فوری است.
چه زمانی میتوان بعد از جراحی اجابت مزاج داشت؟
زمان اولین اجابت مزاج بعد از عمل در افراد مختلف متفاوت است. ممکن است بیمار بهدلیل ترس از درد، دفع را به تعویق بیندازد؛ اما نگه داشتن مدفوع باعث سفتتر شدن آن و افزایش ناراحتی میشود.
مصرف مایعات، تغذیه مناسب و داروهای تجویزشده میتواند به دفع راحتتر کمک کند. هنگام اجابت مزاج نباید زور زد. اگر بیمار چند روز دفع نداشته باشد یا درد و نفخ قابل توجه ایجاد شود، باید با پزشک تماس بگیرد.
عوارض احتمالی جراحی شقاق
هر عمل جراحی میتواند عوارض احتمالی داشته باشد، هرچند بسیاری از بیماران بدون مشکل جدی بهبود پیدا میکنند. عوارض احتمالی عبارتاند از:
- درد و سوزش موقت؛
- خونریزی؛
- عفونت محل جراحی؛
- تورم یا ترشح؛
- تأخیر در ترمیم زخم؛
- عود شقاق؛
- اختلال موقت در کنترل گاز؛
- بهندرت، اختلال در کنترل بخشی از مدفوع.
احتمال بروز عوارض به روش جراحی، مقدار عضله آزادشده، سابقه جراحی، وضعیت عضلات و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. به همین دلیل، بررسی سابقه بیاختیاری و زایمانهای قبلی در برخی بیماران اهمیت ویژهای دارد.
علائم هشداردهنده بعد از عمل
در صورت مشاهده هرکدام از علائم زیر، بیمار باید موضوع را با پزشک در میان بگذارد:
- تب یا لرز؛
- درد شدید و رو به افزایش؛
- خونریزی قابل توجه؛
- ترشح چرکی یا بدبو؛
- قرمزی و تورم پیشرونده؛
- ناتوانی در دفع ادرار؛
- یبوست شدید یا چند روز نداشتن اجابت مزاج؛
- بیاختیاری جدید و قابل توجه در کنترل گاز یا مدفوع؛
- باقی ماندن یا برگشت علائم شقاق پس از دوره بهبودی.
دوره نقاهت جراحی شقاق چقدر است؟
مدت بهبودی به نوع عمل، اندازه زخم، وضعیت دفع و شرایط بدنی بیمار بستگی دارد. بعضی افراد در مدت کوتاهی به فعالیتهای سبک بازمیگردند، اما ترمیم کامل بافت ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
کاهش درد به معنای کامل شدن ترمیم نیست. بیمار باید مراقبت از دفع، مصرف فیبر و جلوگیری از یبوست را حتی پس از بهتر شدن علائم ادامه دهد؛ زیرا بازگشت یبوست میتواند زمینه عود شقاق را فراهم کند.
آیا احتمال برگشت شقاق بعد از جراحی وجود دارد؟
جراحی میتواند اسپاسم عضله و عامل اصلی مزمن شدن شقاق را کاهش دهد، اما همچنان احتمال عود در برخی بیماران وجود دارد. یبوست مزمن، زور زدن، اسهالهای مکرر، بیتوجهی به توصیههای غذایی و برخی بیماریهای زمینهای میتوانند خطر بازگشت علائم را افزایش دهند.
برای کاهش احتمال عود باید:
- مدفوع نرم نگه داشته شود؛
- مصرف آب و فیبر کافی باشد؛
- اجابت مزاج به تعویق نیفتد؛
- از نشستن طولانی روی توالت پرهیز شود؛
- زور زدن هنگام دفع انجام نشود؛
- در صورت برگشت درد یا خونریزی، معاینه پزشکی انجام شود.
توصیه پایانی پزشک
جراحی شقاق زمانی مطرح میشود که زخم مزمن شده باشد یا درمانهای غیرجراحی نتوانسته باشند درد و علائم را کنترل کنند. تشخیص دقیق نوع شقاق و بررسی وضعیت عضله اسفنکتر، پیش از انتخاب روش درمان اهمیت زیادی دارد.
بیمار نباید صرفاً بر اساس مدت درد یا مشاهده خون، درباره نیاز به جراحی تصمیم بگیرد. همچنین ادامه یبوست پس از عمل میتواند روند ترمیم را مختل کند؛ بنابراین اصلاح عادتهای دفع، مصرف مایعات و فیبر و پیگیریهای پزشکی، بخش مهمی از درمان شقاق محسوب میشوند.